Polski przemysł potrzebuje nowych instrumentów wsparcia dekarbonizacji, a jednym z nich może być mechanizm auction-as-a-service (AaaS) – rozwiązanie pozwalające państwom członkowskim wykorzystać unijne aukcje Funduszu Innowacyjnego do finansowania krajowych projektów przemysłowych. Najnowszy raport Instytutu Reform wskazuje, że Polska ma jeszcze szansę wykorzystać tę możliwość już przy najbliższej aukcji na ciepło, która rozpocznie się w grudniu 2026 r. Instytut proponuje 130 mln euro, czyli ok. 4% wpływów z krajowych aukcji EU ETS z 2024 r., czyli ok. 130 mln euro. Publikacja Instytutu Reform „Impuls dla polskiego przemysłu. Auction-as-a-service jako natychmiastowe wsparcie dla dekarbonizacji sektora” pokazuje, jak działa mechanizm AaaS, które państwa już skorzystały z tej możliwości oraz jakie korzyści może przynieść wdrożenie tego instrumentu w Polsce. Polska nie wykorzystuje jeszcze dostępnych możliwości Dekarbonizacja polskiego przemysłu wymaga znaczących inwestycji, jednak polskie przedsiębiorstwa nadal nie mają dostępu do krajowego wsparcia na pokrycie kosztów operacyjnych transformacji. Jednocześnie udział paliw kopalnych w zużyciu energii przez polski przemysł pozostaje wysoki – odpowiadają one za około 60% całkowitego zużycia nośników energii, a między 2019 a 2024 r. ich udział zmniejszył się zaledwie o 1%. Jednym z kluczowych kierunków dekarbonizacji jest elektryfikacja procesów przemysłowych, jednak jej tempo w Polsce pozostaje ograniczone. Aukcje Funduszu Innowacyjnego mogą zapewnić przedsiębiorstwom dodatkowe wsparcie w tym zakresie, włączając w to finansowanie kosztów operacyjnych związanych z transformacją. Problem w tym, że polskie firmy praktycznie nie uczestniczą w tych aukcjach. W przeprowadzonej w ramach Funduszu Innowacyjnego aukcji na ciepło IF25 uczestniczyły projekty z 14 państw członkowskich, ale żadna polska firma nie złożyła oferty. Sytuację mogłoby zmienić wykorzystanie przez Polskę mechanizmu auction-as-a-service, z którego korzystały już m.in. Niemcy, Austria, Hiszpania i Litwa. Państwa te przeznaczyły dotychczas na AaaS ponad 3 mld euro potencjalnego wsparcia dla swoich krajowych przedsiębiorstw. „Polskie przedsiębiorstwa często rezygnują z konkurowania o europejskie dofinansowanie na dekarbonizację, kierując się – niekoniecznie słusznym – przekonaniem, że względnie wysokie ceny energii w Polsce dyskwalifikują je w europejskim wyścigu. Dlatego rolą państwa jest zachęcenie ich do zweryfikowania tego stanowiska. Zapewnienie przez rząd krajowej puli środków w ramach mechanizmu auction-as-a-service pomogłoby rozwiązać ten problem” – komentuje analityczka Instytutu Reform, Aneta Stefańczyk. Czym jest auction-as-a-service? Mechanizm auction-as-a-service został wprowadzony w 2023 r. Pozwala państwom członkowskim wykorzystać wspólną aukcję organizowaną na poziomie UE do wyłonienia projektów krajowych, które mogą otrzymać dodatkowe finansowanie z budżetu państwa. Aukcję przeprowadza Europejska Agencja Wykonawcza ds. Klimatu, Infrastruktury i Środowiska (CINEA), która tworzy wspólną europejską listę rankingową projektów. Najbardziej konkurencyjne projekty otrzymują w pierwszej kolejności wsparcie z budżetu Funduszu Innowacyjnego. Projekty, które uzyskały pozytywną ocenę, ale nie zmieściły się w unijnej alokacji, mogą następnie otrzymać finansowanie z zadeklarowanej przez dane państwo puli krajowej. Dzięki temu państwo nie musi tworzyć od podstaw własnej procedury konkursowej w celu wsparcia dekarbonizacji krajowego przemysłu. Może wykorzystać istniejący mechanizm unijny, ograniczając koszty administracyjne i ułatwiając przedsiębiorstwom udział w europejskim systemie finansowania dekarbonizacji. Ponad 3 mld euro zadeklarowane przez państwa Z mechanizmu auction-as-a-service skorzystały już Niemcy, Austria, Hiszpania i Litwa. Największe krajowe pule deklarowano dotychczas m.in. przy aukcjach wodorowych: Hiszpania przeznaczyła 680 mln euro w ramach IF24 i 415 mln euro w ramach IF25, Niemcy odpowiednio 350 mln euro w pilotażowej aukcji IF23 i 1,3 mld euro w IF25, a Austria 400 mln euro. Litwa zadeklarowała 36 mln euro. Przykład Hiszpanii pokazuje także, że samo zadeklarowanie krajowej puli może wzmacniać pozycję przedsiębiorstw w europejskiej konkurencji o środki. W przypadku aukcji na ciepło IF25 Hiszpania zgłosiła 50 mln euro krajowego budżetu, choć ostatecznie środki te nie zostały wykorzystane. Jednocześnie większość zgłoszonych przez hiszpańskie firmy projektów otrzymała finansowanie z budżetu europejskiego. Polska mogłaby przeznaczyć na ten cel ok. 130 mln euro Instytut Reform rekomenduje, aby Ministerstwo Rozwoju i Technologii, w porozumieniu z Ministerstwem Finansów, wydzieliło krajową pulę środków na wsparcie przedsiębiorstw przemysłowych planujących inwestycje w dekarbonizację. Według szacunków przedstawionych w raporcie przeznaczenie na ten cel 4% przychodów z krajowych aukcji EU ETS z 2024 r. oznaczałoby ok. 130 mln euro zarezerwowanych na wsparcie projektów przemysłowych w ramach AaaS. Zdaniem Instytutu Reform udział w mechanizmie przyniósłby nie tylko bezpośrednie wsparcie dla przedsiębiorstw. Pozwoliłby także zwiększyć doświadczenie polskich firm w ubieganiu się o finansowanie na poziomie europejskim i przygotować je do wykorzystywania kolejnych instrumentów wsparcia dekarbonizacji. Jest to szczególnie istotne w kontekście planowanego Banku Dekarbonizacji Przemysłu, gdzie do rozdysponowania ogromnej puli unijnych środków w dużej mierze stosowane będą postępowania konkurencyjne, w tym właśnie aukcje. Jego pierwsza faza – ETS Investment Booster – ma od 2028 r. rozdysponować równowartość 400 mln uprawnień do emisji CO₂, a od 2031 r. kolejne 400 mln uprawnień ma wspierać projekty w ramach konkurencyjnych procedur, m.in. kontraktów różnicowych na emisję CO₂. Upływa czas na decyzję przed kolejną aukcją Najbliższa aukcja na ciepło Funduszu Innowacyjnego – IF26 Heat Auction – ma rozpocząć się w grudniu 2026 r. Instytut Reform wskazuje, że Polska powinna skontaktować się ze służbami Komisji Europejskiej za pośrednictwem Stałego Przedstawicielstwa co najmniej dwa miesiące przed jej rozpoczęciem. Oznacza to konieczność podjęcia działań w październiku 2026 r. Równolegle Ministerstwo Finansów, we współpracy z Ministerstwem Klimatu i Środowiska, powinno zgłosić instrument do unijnej procedury pomocy publicznej. Wsparcie powinno być zgodne z wytycznymi dotyczącymi pomocy państwa na ochronę środowiska, klimat i energię. ”Auction-as-a-service to najtańszy, najszybszy i najprostszy sposób na wsparcie przedsiębiorstw w ponoszeniu kosztów operacyjnych związanych z transformacją przemysłu. Biorąc pod uwagę, że mechanizm ten wiąże się z szeregiem innych korzyści, decyzja o jego wykorzystaniu może stanowić istotny impuls dla dalszej dekarbonizacji sektora” – podkreśla autorka raportu. Auction-as-a-service jako pierwszy krok Instytut Reform wskazuje, że wykorzystanie AaaS może być stosunkowo szybkim sposobem na zwiększenie dostępu polskiego przemysłu do europejskiego finansowania transformacji. Mechanizm ogranicza konieczność tworzenia od podstaw krajowego systemu wyboru projektów, zwiększa możliwości pozyskania środków unijnych i pozwala przedsiębiorstwom zdobywać doświadczenie potrzebne przy konkurencyjnych instrumentach wsparcia, których rola w UE będzie się istotnie zwiększać. Publikacja „Impuls dla polskiego przemysłu. Auction-as-a-service jako natychmiastowe wsparcie dla dekarbonizacji sektora” jest dostępna tutaj.